Een som kan precies dezelfde som blijven, of je hem nu in een boekje ziet of op een scherm. Toch voelt de situatie voor een kind soms heel anders. Op papier kan het aantekeningen naast de vraag zetten. Op een scherm moet het misschien scrollen, een tekst markeren of een antwoord slepen.
Dat betekent niet dat digitaal ‘moeilijker’ is, of papier altijd rustiger. Cito-onderzoek benadrukt dat de uitkomst afhangt van leeftijd, taak en ontwerp. Vlot met een telefoon omgaan is iets anders dan rustig lezen, typen of navigeren tijdens een toets. 1
Dit is deel 2 van Wegwijs in toetsen. In deel 1 beschreven we welke toetsvormen kinderen bij Cito, IEP, ROUTE 8 en Dia kunnen tegenkomen. Nu gaat het om de vraag: hoe zorg je dat de vorm geen onnodige verrassing is?
De toetsvorm is geen rangorde
De Cito Leerling in beeld-doorstroomtoets kan op papier of digitaal worden gemaakt. Ook IEP biedt beide vormen; ROUTE 8 en Dia zijn digitaal. Dat bewijst niet dat de ene leerling meer kan dan de andere. 2
Ook de veelgenoemde cijfers over papier vragen nuance. In de CvTE-terugblik over de afgeronde doorstroomtoetsen van 2026 werd 66 procent van de gerapporteerde afnames op papier gemaakt. Dat gaat om 115.815 van 175.453 leerlingen in die ene groep-8-tabel; de kleine DOE-groep valt buiten die noemer. Het is geen percentage van alle toetsen in Nederland en geen voorspelling voor komende jaren. 3
Voor 2027 vermeldt Cito nog steeds papieren, digitale en gecombineerde afname. Ga dus niet uit van “straks moet alles digitaal”. Vraag vooral wat jouw school kiest.
Wat kan een scherm extra vragen?
Vakkennis blijft de kern. Een kind moet nog steeds een tekst begrijpen, een redenering volgen of een berekening maken. Maar de vorm kan kleine extra handelingen vragen:
- rustig een langere tekst lezen terwijl een vraag ernaast of eronder staat;
- weten of een antwoord moet worden aangeklikt, getypt of versleept;
- een markeerfunctie, zoom of voorleesfunctie gebruiken als die voor het kind beschikbaar is;
- een kladblaadje inzetten om tussenstappen niet alleen in het hoofd te hoeven houden;
- bij twijfel weten of een vraag later nog terug kan komen.
Niet elk programma heeft dezelfde knoppen. IEP noemt bijvoorbeeld digitale sleepvragen, audio-ondersteuning en de mogelijkheid om leesteksten te printen. Dia noemt een markeerfunctie en de mogelijkheid om naar overgeslagen vragen terug te gaan. ROUTE 8 werkt juist zonder teruggaan naar een vorige vraag. 4
De school kan vertellen welke vorm, afspraken en ondersteuning voor jouw kind werkelijk gelden.
Wat kan papier juist vragen?
Een papieren toets is niet alleen een scherm met minder pixels. Een kind moet de pagina ordenen, bij een lange tekst de juiste vraag terugvinden en eigen aantekeningen leesbaar houden. Bij IEP staan leestekst en vragen bij de papieren vorm naast elkaar; bij Cito staan papieren opgaven overzichtelijk onder elkaar. 5
Sommige kinderen vinden dat prettig; anderen verliezen juist het overzicht. Dat maakt één medium niet beter en is geen reden om thuis elk toetsboekje na te bootsen.
Oefen de routine, niet de stress
De rustigste voorbereiding is meestal klein en concreet. Kies één of twee dingen die je kind kan uitproberen, bijvoorbeeld:
- Lees samen een korte informatieve tekst op een scherm. Laat je kind eerst vertellen wat de vraag vraagt, vóór het antwoord kiest.
- Laat het bij een rekensom één tussenstap op papier noteren. Niet om sneller te worden, maar om het denkwerk zichtbaar te houden.
- Open alleen de officiële voorbeeldmaterialen van de school of toetsaanbieder om te zien hoe knoppen, inloggen of vraagvormen werken.
Die laatste stap is kennismaken met de vorm, niet trainen voor een zo hoog mogelijke toetsuitslag. Cito maakt dat onderscheid ook: leren en vertrouwd raken is iets anders dan officiële-achtige opgaven herhalen voor een score. 6
Oefenplaneet is daar geen vervanging voor. We maken geen officiële toetsen na. Wat wel kan helpen, is in een rustige oefenronde kijken of de basisvaardigheid achter een vraag helder is. Begrijpt je kind een tekst? Kan het een berekening in stappen uitleggen? Dan werk je aan iets dat ook buiten één toetsmoment waarde houdt.
Zeg liever dit dan “je moet digitaal leren toetsen”
Een praktische zin voor thuis is: “We gaan even kijken hoe deze vorm werkt, zodat jij je aandacht bij de vraag kunt houden.” Daarmee maak je de bediening klein en de inhoud belangrijk.
Blijft een kind hangen bij een scherm, een boekje of tijdsdruk? Neem dat mee naar de leerkracht. De school kan het beste uitleggen welke ondersteuning en afspraken passen binnen de gekozen afname.
In deel 3 ontrafelen we vervolgens een andere schermgedachte die kinderen kan raken: “Ik kreeg een makkelijkere vraag — ging het nu mis?”
Bronnen
De oefenideeën in dit artikel zijn redactionele voorstellen voor thuis, geen voorschrift van een toetsaanbieder. Oefenplaneet is een onafhankelijk oefenplatform en is niet verbonden aan of goedgekeurd door Cito, IEP (Bureau ICE), ROUTE 8, Dia of andere toetsaanbieders. Oefenmateriaal van Oefenplaneet is origineel en niet afkomstig uit officiële toetsen.
- Visser, J. (2025). Toetsen op papier of digitaal? Cito, p. 4–10 en 12–13. Lees het whitepaper.
- Cito. Leerling in beeld - doorstroomtoets; Bureau ICE. Welke toetsvormen van de IEP Doorstroomtoets zijn er?; Dia. Dia Doorstroomtoets; geraadpleegd op 26 september 2026. Cito, IEP en Dia.
- College voor Toetsen en Examens (CvTE). Terugblik normering doorstroomtoetsen 2026, tabel 2, p. 10; gepubliceerd 2 juli 2026. Lees het rapport.
- Bureau ICE. Welke toetsvormen van de IEP Doorstroomtoets zijn er?; Dia. Aanpassingen en ondersteuningsmiddelen; A-VISION. ROUTE 8 doorstroomtoets, brochure 2026; geraadpleegd op 26 september 2026. IEP, Dia en ROUTE 8.
- Bureau ICE. Welke toetsvormen van de IEP Doorstroomtoets zijn er?; Cito. Aangepaste versies — Leerling in beeld-doorstroomtoets; geraadpleegd op 26 september 2026. IEP en Cito.
- Cito. Veelgestelde vragen: oefenen voor Citotoetsen; geraadpleegd op 26 september 2026. Lees Cito’s standpunt.